حاشیه و متن یک اسکار با طعم ایران

به نقل از ایسنا، «سرزمین فرشته‌ها» به کارگردانی بابک خواجه‌پاشا در حالی به عنوان جدیدترین نماینده سینمای ایران در مسیر حضور در رقابت اسکار معرفی شده که مهرداد اسکویی نیز مستندش «روباه و ماه صورتی» را به عنوان اثری ایرانی در رالی اسکار شرکت داده است.

حضور این دو فیلم برای سینمای ایران از آن جهت قابل توجه است که سال گذشته روند فعالیت انتخاب فیلم در کمیته فارابی به حاشیه کشیده شد و پس از آن اعمال برخی تغییرات در قوانین آکادمی اسکار به زعم برخی سینماگران این طور تعبیر شد که از این پس حضور بیش از یک نماینده به نام سینمای ایران می‌تواند عملی شود.

در این زمینه محمدمهدی عسگرپور - رئیس هیئت رئیسه خانه سینما - مدتی قبل در گفت‌وگویی با ایسنا بیان کرد: «آکادمی اسکار پارسال مقررات انتخاب فیلم خارجی‌زبان را تغییر داد که به گمان من بیشتر به‌خاطر سوءتفاهم‌هایی بود که خودمان (از جمله در بنیاد فارابی) داشتیم. خوب است این موضوع تحقیق شود که دقیقاً کدام بخش از این تغییرات، مرجع انتخاب فیلم را متأثر کرده است. در کجای دنیا غیر از ایران چنین مسئله‌ای وجود داشته با اصرار بر اینکه نقش اول همچنان دولت باشد؟ این موضوع به نظرم به ضرر همه تمام شده است.»

و حالا سرانجام پس از اینکه خانه سینما به طور رسمی مشارکتی در کمیته انتخاب فیلم برای معرفی به اسکار نداشت، «سرزمین‌ فرشته‌ها» پس از موفقیت در جشنواره فیلم فجر و در شرایطی که حضور بین‌المللی خود را نیز آغاز کرده به اسکار رسیده است. این فیلم در جشنواره فیلم مسلمانان کازان و سلیمانیه عراق به نمایش درآمده است.

«سرزمین فرشته‌ها» با محوریت کودکان و پیامدهای جنگ در غزه ساخته شده و تازه‌ترین فصل از داستان نزدیک به پنج دهه حضور سینمای ایران در مهم‌ترین رویداد سینمایی جهان را رقم می‌زند.

این فیلم در مسیری قرار گرفته که پیش از آن ۳۱ فیلم دیگر از سینمای ایران طی کرده‌اند؛ مسیری که از «دایره مینا» داریوش مهرجویی در سال ۱۹۷۷ آغاز شد و در طول نزدیک به نیم قرن، نام فیلمسازانی چون عباس کیارستمی، مجید مجیدی، جعفر پناهی، محسن مخملباف، بهمن قبادی، رضا میرکریمی و اصغر فرهادی را در فهرست نمایندگان ایران در اسکار قرار داده است.

آغاز یک مسیر طولانی با «دایره مینا»
نخستین حضور رسمی ایران در رقابت اسکار به سال ۱۹۷۷ بازمی‌گردد؛ زمانی که «دایره مینا» ساخته داریوش مهرجویی از سوی وزارت فرهنگ و هنر وقت به آکادمی معرفی شد.

یک سال بعد، «باد صبا» ساخته آلبر لاموریس به عنوان نماینده ایران راهی اسکار شد؛ اما پس از آن سینمای ایران برای حدود ۱۷ سال نماینده‌ای در این رقابت نداشت.

این وقفه در سال ۱۹۹۴ با معرفی «زیر درختان زیتون» عباس کیارستمی پایان یافت. پس از آن «بادکنک سفید» جعفر پناهی در سال ۱۹۹۵ و «گبه» محسن مخملباف در سال ۱۹۹۷ نمایندگان ایران شدند.

«بچه‌های آسمان»؛ نخستین نامزدی تاریخی 
نقطه عطف نخست حضور ایران در اسکار در سال ۱۹۹۸ رقم خورد؛ زمانی که «بچه‌های آسمان» ساخته مجید مجیدی توانست به جمع نامزدهای نهایی شاخه بهترین فیلم خارجی‌زبان راه پیدا کند.

این فیلم نخستین اثر ایرانی بود که در این شاخه به جمع نامزدهای نهایی رسید و مسیر تازه‌ای را برای سینمای ایران در اسکار باز کرد.

مجیدی یک سال بعد نیز با «رنگ خدا» نماینده ایران بود و در سال‌های بعد، فیلم‌های «زمانی برای مستی اسب‌ها» ساخته بهمن قبادی، «باران» مجید مجیدی، «من ترانه ۱۵ سال دارم» رسول صدرعاملی، «نفس عمیق» پرویز شهبازی، «لاک‌پشت‌ها پرواز می‌کنند» بهمن قبادی، «خیلی دور خیلی نزدیک» رضا میرکریمی، «کافه ترانزیت» کامبوزیا پرتوی، «میم مثل مادر» رسول ملاقلی‌پور، «آواز گنجشک‌ها» مجید مجیدی، «درباره الی» اصغر فرهادی و «بدرود بغداد» مهدی نادری به عنوان نمایندگان ایران معرفی شدند.

«جدایی» و نخستین اسکار سینمای ایران
سرانجام در سال ۲۰۱۲ مهم‌ترین موفقیت سینمای ایران در اسکار تا آن زمان رقم خورد.

«جدایی نادر از سیمین» ساخته اصغر فرهادی، پس از راهیابی به جمع نامزدهای نهایی، جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان را دریافت کرد و نخستین اسکار تاریخ سینمای ایران را به دست آورد.

فرهادی در همان دوره در شاخه بهترین فیلمنامه اصلی نیز نامزد شد؛ موفقیتی قابل توجه برای یک فیلم غیرانگلیسی‌زبان. با این حال، جایزه این بخش به «نیمه‌شب در پاریس» ساخته وودی آلن رسید.

«جدایی نادر از سیمین» علاوه بر اسکار، جایگاه فرهادی را در سینمای بین‌المللی تثبیت کرد و پس از آن نیز فیلم‌های او چند بار دیگر به عنوان نماینده ایران راهی اسکار شدند.

دومین اسکار با «فروشنده»
در سال‌های ۲۰۱۴، ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ به ترتیب «گذشته» اصغر فرهادی، «امروز» رضا میرکریمی و «محمد رسول‌الله» مجید مجیدی به عنوان نمایندگان ایران معرفی شدند.

در سال ۲۰۱۷، «فروشنده» ساخته اصغر فرهادی بار دیگر ایران را به جمع نامزدهای نهایی اسکار رساند و دومین جایزه اسکار سینمای ایران را دریافت کرد.

به این ترتیب، فرهادی دو بار توانست جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان ــ که بعدها عنوان آن به «بهترین فیلم بین‌المللی» تغییر کرد ــ را برای سینمای ایران به دست آورد.

از «نفس» تا «قهرمان»
پس از «فروشنده»، «نفس» ساخته نرگس آبیار در سال ۲۰۱۸ نماینده ایران شد و یک سال بعد «بدون تاریخ، بدون امضاء» ساخته وحید جلیلوند به آکادمی معرفی شد.

در سال ۲۰۲۰، برای نخستین بار یک مستند به عنوان نماینده ایران انتخاب شد؛ «در جستجوی فریده» ساخته آزاده موسوی و کوروش عطایی.

«خورشید» ساخته مجید مجیدی نیز نماینده ایران در اسکار ۲۰۲۱ بود و توانست به جمع ۱۵ فیلم اولیه شاخه بهترین فیلم بین‌المللی راه پیدا کند.

یک سال بعد، «قهرمان» ساخته اصغر فرهادی نیز به فهرست ۱۵ فیلم اولیه این شاخه رسید، اما در نهایت در جمع پنج نامزد نهایی قرار نگرفت.

پس از آن، «جنگ جهانی سوم» ساخته هومن سیدی، «نگهبان شب» رضا میرکریمی و «در آغوش درخت» بابک خواجه‌پاشا نمایندگان بعدی ایران بودند.

در دوره ۲۰۲۶ نیز «علت مرگ: نامعلوم» ساخته علی زرنگار به عنوان نماینده ایران معرفی شد که نتوانست به فهرست اولیه راه یابد.  

مجیدی رکورددار، فرهادی صاحب دو اسکار
در میان کارگردانان ایرانی، مجید مجیدی با شش فیلم، بیشترین تعداد نمایندگی سینمای ایران در اسکار را در اختیار دارد. «بچه‌های آسمان»، «رنگ خدا»، «باران»، «آواز گنجشک‌ها»، «محمد رسول‌الله» و «خورشید» آثاری هستند که با کارگردانی او به عنوان نماینده ایران به اسکار معرفی شده‌اند.

پس از او، اصغر فرهادی با پنج نمایندگی قرار دارد: «درباره الی»، «جدایی نادر از سیمین»، «گذشته»، «فروشنده» و «قهرمان».

با این حال، فرهادی از نظر تعداد جوایز اسکار در جایگاه متفاوتی قرار دارد؛ او تنها فیلمساز ایرانی است که دو بار توانسته جایزه بهترین فیلم بین‌المللی را برای ایران به دست آورد.

کارنامه ایران در اسکار
سینمای ایران طی نزدیک به پنج دهه، بیش از ۳۰ بار فیلمی را به عنوان نماینده رسمی کشور به رقابت اسکار معرفی کرده است. در این مسیر، چهار فیلم ایرانی توانسته‌اند به جمع نامزدهای نهایی شاخه بهترین فیلم خارجی‌زبان/بین‌المللی راه پیدا کنند: «بچه‌های آسمان»، «جدایی نادر از سیمین»، «فروشنده» و «قهرمان»؛ البته «قهرمان» در نهایت تنها تا فهرست اولیه ۱۵ فیلم پیش رفت و نامزد نهایی نشد، بنابراین در شمار نامزدهای نهایی قرار نمی‌گیرد.

دو فیلم «جدایی نادر از سیمین» و «فروشنده» نیز تنها آثاری هستند که از میان نمایندگان ایران موفق به دریافت جایزه اسکار شده‌اند.