معیارهای موفقیت تئاتر را تغییر بدهید

نمایش «دریم‌لند» نوشته صبا نجاتی و کار مرتضا جلیلی‌دوست جزو آثار موفق جشنواره تئاتر دانشگاهی در اواخر دهه ۹۰ بود. این نمایش سال ۹۸ اجرای عمومی خود را به انجام رساند و در آن مقطع مورد توجه تماشاگران قرار گرفت.

حالا این اثر نمایشی بعد از حدود ۷ سال بار دیگر از شانزدهم مهر ماه در خانه تئاتر و موسیقی مستقل تهران روی صحنه می‌رود. 

جلیلی دوست در گفتگو با ایسنا از تغییر شرایط ساخت و اجرای تئاتر در این بازه زمانی سخن گفت و ابراز تاسف کرد که این روزها معیار موفقیت یک نمایش، فروش است و نه کیفیت آن. او هشدار داد که این وضعیت، چشم‌انداز تاریکی را برای تئاتر ما ترسیم می‌کند.  

او در آغاز درباره تفاوت‌های اجرای فعلی نمایش خود در قیاس با اجرایی که پیش‌تر داشته است، توضیح داد: در اجرای تازه «دریم‌لند» جدا از اینکه تعدادی از شخصیت‌ها حذف و تعدادی دیگر اضافه شده‌اند، آهنگسازی اجرا از ابتدا انجام شد، طراحی صحنه و لباس‌ها کاملاً بازطراحی شدند و اجرا تلاش کرد خود را به‌روز کند. در طول این هفت‌ هشت سال نیز ما، گروهی که در نسخه پیشین هم حضور داشتیم ـ یعنی من، نویسنده اثر و چند تن از بازیگران ـ کوشیدیم این به‌روز شدن اجرا و همراهی آن با جامعه را محقق کنیم. فکر می‌کنم خروجی این اجرا، اجرایی سرخوشانه‌تر شد زیرا من همیشه بر این باورم که هنر و به‌ویژه تئاتر باید بر فقدان‌های جامعه بایستد. همان‌قدر که این سرخوشی در سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۹۸ بسیار کمتر شده بود، به گمانم تلاش ما در بازطراحی، بازنویسی، تغییر بخشی از قصه و تغییر خط روایی این بود که اجرا را به‌روز کنیم و فکر می‌کنم این اتفاق افتاد.

جلیلی دوست که به تازگی نمایش «دریم‌لند» را در شیراز اجرا کرده، درباره بازخورد اجرای این نمایش در این شهر و ضرورت سفر گروه‌های نمایشی به دیگر شهرها و تبادل تجربه با آنان نیز گفت: ما «دریم‌لند» را اوایل مهر در شیراز اجرا کردیم. ۹ اجرا داشتیم و با استقبال بسیار خوبی روبه‌رو شدیم. آنچه برای من جالب بود، دایره گسترده مخاطبان بود. دست‌کم در شیراز، بر اساس آنچه می‌دانم و اخیراً تجربه کرده‌ام، وضعیت به این شکل نبود که تنها فعالان تئاتری به تماشای تئاتر بروند و این رونقی که در شهرستان‌ها راه افتاده، محدود به آنان باشد؛ بلکه شیراز، خود، دارای مخاطب تئاتری شده است و این بسیار جالب توجه است.

او ادامه داد: فکر می‌کنم برای من، به عنوان کارگردان و خالق اثر هنری، وجه دیگری نیز بسیار جالب بود؛ اینکه پس از حدود ۱۳ سال اجرا در تهران، از منطقه امن خود خارج می‌شدم و اجرایم را با مخاطبی به اشتراک می‌گذاشتم که کاملاً با من غریبه بود و احتمالاً هیچ آشنایی و نسبتی با من نداشت. این مواجهه، برای من مواجهه‌ای صادقانه‌تر از سوی تماشاگر با اجرا بود و درک جزئیات و ریزجزئیاتی که در این مواجهه رخ می‌دهد، بسیار قابل توجه بود. قطعاً به همه گروه‌ها پیشنهاد می‌کنم در صورت امکان، تجربه اجرا در شهرستان را داشته باشند.

جلیلی دوست که نمایشش در سال‌های گذشته جزو آثاری بوده که بدون حضور بازیگران چهره، موفق به جذب تماشاگر شده است، در پاسخ به این پرسش که فکر می‌کنید در حال حاضر چقدر این امکان وجود دارد که گروه‌های مستعد جوان بتوانند در کنار نمایش‌های بزرگی که با حضور بازیگران مشهور اجرا می‌شوند، به موفقیت دست یابند؟ توضیح داد: باید صادقانه بگویم که من چندان به شرایط موجود امیدوار نیستم و به‌شدت از این وضعیت متأثرم زیرا معیار ارزش‌گذاری تئاتر از وجه کیفی به وجه فروش آن رسیده است. یعنی دیگر اجرایی برای عموم مخاطبان و حتی عموم تئاتری‌ها اجرای قابل‌توجهی تلقی می‌شود که تعداد اجراهای برگزارشده و شمار مخاطبانش را روزشماری کنند و ببینند و بشنوند که این اجرا چه میزان آورده مالی و فروش داشته است. این در حالی است که دست‌کم تا چند سال پیش، یعنی همان دوره دانشجویی من، معیار ارزش‌گذاری تئاتر، خودِ کیفیت تئاتر بود. در آن زمان، تئاتر باکیفیتی که می‌توانست مخاطب خود را داشته باشد، اگر موفق می‌شد که از تمام ظرفیت فروش خود استفاده کند، فروشش یک آورده دیگر در کنار کیفیت تلقی می‌شد، اما هرگز بر کیفیت اولویت نداشت اما حالا این جابه‌جایی سبب شده است که اساساً کیفیت در جایگاه دوم، قرار بگیرد.

این کارگردان جوان ابراز تاسف کرد: استنباط من این است که دیگر، مساله کیفیت، برای گروه‌های تئاتری در اولویت نیست. منظور عموم جامعه و عموم جامعه تئاتری است و مساله اصلی، صرفاً فروش و مارکتینگ اجرا شده است. این امر به‌شدت نگران‌کننده است و چشم‌انداز تاریکی را برای تئاتر ما ترسیم می‌کند. دست‌کم آنچه من از این وضعیت می‌بینم، همین است. به همین دلیل فکر می‌کنم اگر گروه تئاتر جوانی وجود داشته باشد، با توجه به فقدان جشنواره دانشجویی که دیگر وجود ندارد تا بتواند معرف دانشجویان و استعدادهای تازه باشد، کار بسیار دشواری برای رقابت با اجراهای روی صحنه دارد؛ اجراهایی که از قضا از مارکتینگ بسیار قوی نیز برخوردارند و بودجه‌های بسیار قابل توجهی برای این موضوع دارند. این وجه، نگران‌کننده است، اما تنها نکته امیدبخش آن این است که همیشه گروه‌های جوان تئاتری وجود دارند که مسیرهای بهتری را باز می‌کنند و مسیرهای جایگزینی را نشان می‌دهند که روشن‌تر هستند. امیدوارم این تلاش‌ها همچنان ادامه یابد تا تئاتر ما نیز بتواند از این به‌ اصطلاح پیچ تاریخی، عبور کند.

جلیلی دوست که نمایشش جزو آثار موفق جشنواره تئاتر دانشگاهی بوده؛ جشنواره‌ای که هر سال استعدادهای تازه‌ای را به بدنه تئاتر ما معرفی می‌کرد، در پاسخ به این پرسش که با توجه به تعطیلی جشنواره تئاتر دانشگاهی در سال‌های گذشته، امروزه دانشجویان تئاتر چقدر از نبود این جشنواره، متضرر می‌شوند؟ توضیح داد: من فکر می‌کنم بیش از آنکه دانشجویان از این وضعیت متضرر شوند، کلیت بدنه تئاتری ما از آن متضرر است؛ زیرا این بلاتکلیفی و گم‌کردن مسیری که تئاتر ما ـ کلیت تئاتر ما ـ به آن دچار شده، همان نبود چشم‌اندازی است که اکنون تئاتر ما با آن دست به گریبان است. من ارتباط مستقیمی میان برگزار نشدن جشنواره در پنج‌ شش سال اخیر و این وضعیت برقرار می‌کنم. دست‌کم مساله این است که اگر در پنج‌ شش سال اخیر جشنواره برگزار می‌شد، گروه‌های جوانی می‌آمدند و ما با گروه‌های تازه‌نفس، اندیشه‌های تازه و به احتمال بسیار زیاد با فرم‌های جدیدی روبه‌رو می‌شدیم.

این کارگردان ادامه داد: فکر می‌کنم تئاتر ما هر آنچه را از پیش داشته، همچنان می‌جوید و بالا و پایین می‌کند تا بتواند چیز جدیدی تولید کند، که تنها در موارد بسیار کمی این اتفاق می‌افتد؛ اما فقدان جشنواره دانشجویی، این موتور محرک خلاقه را از بدنه تئاتر ما گرفته است. این آسیبی است که به کلیت تئاتر ما وارد شده و در شکل جزئی‌ترش، همان دانشجویان و استعدادهای درجه‌ یک هستند که هرگز فرصت بروز پیدا نمی‌کنند و مجالی برای آزمون‌ و خطا ندارند.

او، نبود جشنواره تئاتر دانشگاهی را دریغی برای کلیت تئاتر ایران دانست و افزود: من بارها به تاریخ سوخته همین چهارپنج سال اخیر نگاه می‌کنم و به استعدادهای سوخته‌ای می‌اندیشم که چه اجراهای ویژه‌ای می‌توانستند داشته باشند اما اساساً امکان ظهور و بروز این استعدادها فراهم نشد. امیدوارم هرچه زودتر جلوی این ضرر و فقدان گرفته شود و ما به‌زودی شاهد برگزاری دوباره جشنواره دانشگاهی باشیم.

جلیلی دوست که نمایشش تولید گذشته است و اکنون به بازاجرای آن پرداخته در پاسخ به این پرسش که به عنوان یک گروه جوان تئاتری اگر می‌خواستید نمایشی را از ابتدا تولید کنید، در شرایط اقتصادی فعلی، با چه چالش‌هایی روبه رو بودید؟ گفت:اجرایی مانند «دریم‌لند»، بدون سرمایه‌گذار یا تهیه‌کننده برای هیچ دانشجویی امکان تولید ندارد، زیرا بسیار پرهزینه است. در سال ۹۷ که نخستین دور تمرینات «دریم‌لند» بود، من با هزینه و بودجه‌ای که از فروش نمایش «تجزیه» به دستم آمده بود، توانستم اجرا را تولید کنم. سپس آقای نوید محمدزاده که به عنوان تهیه‌کننده اضافه شدند، کمک‌هزینه و بودجه‌ای را به کار تزریق کردند و در نتیجه طراحی صحنه و دکور شکل کامل‌تری به خود گرفت. اما حالا، بدون تهیه‌کننده و با هزینه شخصی، در این وضعیت اقتصادی، تولید چنین کاری عملاً امکان‌پذیر نیست و این بسیار ناراحت‌کننده است. وجه ناراحت‌کننده آن نیز از این جهت است که دانشجویان امکان بروز برخی ایده‌ها برایشان فراهم نیست و آزمون‌ و خطای ممکن نیز به‌طور کامل صورت نمی‌گیرد؛ این بخش بسیار تلخی است که متاثر از شرایط اقتصادی فعلی است.

او در پایان اظهار امیدواری کرد که بار دیگر معیار ارزش‌گذاری تئاتر ما از معیار فروش به معیار کیفیت بازگردد، جشنواره دانشگاهی دوباره احیا شود و فضا به گونه‌ای پیش برود که بتوان چشم‌انداز روشنی برای تئاتر ایران متصور شد.

گفتنی است نمایش «دریم‌لند» با بازی بهداد ‌بلیغ ‌فر، مژگان ‌حامدی، متین ‌حبیبیان، علیرضا ‌به نقل از ایسنا، رهام، سارا ‌شاهرودیان، سعید ‌فاضلی، صبا ‌نجاتی، فرشته ‌نجاتی اجرا می‌شود و در خلاصه داستان آن آمده: 

«ولگرد (چاپلین) از خواب بیدار می‌شود و خودش را در محیطی محصور به همراه تعدادی از افراد دیگر می‌یابد.
همه بسیار خوشحال هستند. اما این خوشحالی برای ولگرد به زودی پایان می‌یابد. معشوقه چاپلین قرار است اعدام شود...»

این اثر نمایشی از ۱۶ مهر ماه هر شب ساعت ۱۹ و به مدت ۷۵ دقیقه در خانه تئاتر و موسیقی مستقل تهران به نشانی: تخت طاووس (خیابان مطهری)، تقاطع شریعتی، پلاک ۲، خانه تئاتر و موسیقی مستقل تهران روی صحنه می‌رود.

مرتضا جلیلی‌دوست