جنگ روایت‌ها و مسئولیت رسانه

در تاریخ جنگ‌ها، همیشه گلوله‌ها پیش از آنکه به هدف بنشینند، در ذهن‌ها فرود آمده‌اند. هر جنگی پیش از آنکه زدوخورد در میدان باشد، نبردی در روایت‌هاست. امروز نیز چنین است؛ با این تفاوت که سرعت گردش روایت‌ها هزاران برابر شده و رسانه‌ها به یکی از بازیگران اصلی میدان تبدیل شده‌اند.

در چنین وضعیتی، رسانه دیگر تنها ناظر جنگ نیست؛ او بخشی از صحنه جنگ است.

نخستین مسأله در این میان، نسبت میان «حقیقت» و «مصلحت» است. در شرایط عادی، رسانه موظف است حقیقت را با بیشترین شفافیت ممکن بیان کند. اما در شرایط جنگی، حقیقت خود لایه‌هایی پیدا می‌کند و هر حقیقتی لزوماً قابل انتشار نیست و «دروازه‌بانی خبر» اهمیت بیش از پیش می‌یابد. آنچه در اتاق عملیات نظامی گفته می‌شود، اگر به همان شکل عریان در رسانه بازتاب یابد، ممکن است به ابزاری برای دشمن تبدیل شود.

از این رو، رسانه در زمان جنگ باید به یک قاعده ساده، وفادار بماند: اطلاع‌رسانی برای مردم، نه اطلاع‌رسانی برای دشمن.

اما خطر دیگر، افراط در پنهان‌کاری است. تجربه‌های تاریخی نشان داده که وقتی رسانه‌های رسمی سکوت می‌کنند، شایعات سخن می‌گویند. در عصر شبکه‌های اجتماعی و شهروندخبرنگارها، خلأ اطلاعات رسمی به سرعت با روایت‌های غیررسمی و گاه مغرضانه پر می‌شود. بنابراین راه‌حل، سکوت نیست؛ بلکه اطلاع‌رسانی مسئولانه است.

وجه دیگر مسأله، «جنگ روانی» است. دشمن در بسیاری از موارد نه با قدرت نظامی، بلکه با ایجاد اضطراب اجتماعی به دنبال تضعیف یک جامعه است. در چنین شرایطی، رسانه اگر صرفاً به بازتاب تصاویر هراس‌آور و اخبار تکان‌دهنده بپردازد، ناخواسته در زمین عملیات روانی دشمن بازی کرده است.

وظیفه رسانه آن است که واقعیت را بگوید، اما روایت آن را به گونه‌ای سامان دهد که جامعه دچار فروپاشی روانی نشود. میان «پنهان کردن واقعیت» و «مدیریت روایت واقعیت» تفاوتی اساسی وجود دارد!

همچنین رسانه باید به حافظه تاریخی خود نیز بیندیشد. آنچه امروز منتشر می‌شود، فردا بخشی از تاریخ خواهد بود. هیجان‌های لحظه‌ای نباید جایگزین دقت تاریخی شود. جامعه‌ای که روایت دقیق و متعادل از بحران‌های خود دارد، در آینده نیز توان تحلیل درست‌تری از تجربه‌هایش خواهد داشت.

در نهایت، رسانه در زمان جنگ باید سه فضیلت حرفه‌ای را در کنار هم حفظ کند:

دقت، مسئولیت و امید. دقت، برای آنکه حقیقت قربانی سرعت اطلاع‌رسانی نشود. مسئولیت، برای آنکه امنیت جامعه آسیب نبیند.

و امید، برای آنکه روح جامعه در برابر فشار جنگ فرسوده نشود.

رسانه‌ای که این سه را با هم جمع کند، نه تنها روایتگر جنگ خواهد بود، بلکه به تقویت توان ملی برای عبور از آن کمک خواهد کرد. زیرا در روزگار جنگ، همان‌گونه که سربازان در خط مقدم می‌جنگند، روایت‌ها هم در اذهان مردم در نزاع هستند.

محمد مهرآفرین