انتقاد از باورهای نادرست برخی تعزیه‌خوان‌ها و مداحان

به نقل از ایسنا، حسن مهدی اعتباری، خواننده و مدرس موسیقی ایرانی در گفت‌وگو با ایسنا درباره ارتباط موسیقی ایرانی با موسیقی آیینی و تعزیه توضیح داد: زمانی که ما وسایل ضبط نداشتیم، موسیقی ایرانی سینه‌به‌سینه تدریس می‌شد و بیشترین ضبطی که از موسیقی ایرانی شده، برای برنامه تعزیه بوده است. خواننده‌ها و بازیگران تعزیه باید ردیف‌های موسیقی ایرانی را بدانند تا بتوانند درست اجرا کنند. بهترین سبکی که توانست موسیقی ایرانی را حفظ کند، موسیقی تعزیه بود.

این مدرس موسیقی ادامه داد: خواننده‌های تعزیه بر اساس نقشی که اجرا می‌کردند، گوشه‌ها و مایه‌های مختلفی را می‌خواندند. برای مثال شمر، یزید و کسانی که مخالف امام حسین(ع) بودند، باید گوشه‌هایی را می‌خواندند که با صدای بالا اجرا شود و در مردم احساس ترس ایجاد کند. به این گوشه‌ها، «گوشه‌های مخالف» می‌گفتند و حتی اسم این بازیگران هم «مخالف‌خوان» شد. امروز هم در ردیف موسیقی ایرانی گوشه «مخالف سه‌گاه» و «مخالف چهارگاه» را داریم که از همان سال‌ها به موسیقی ایرانی رسیده است. اگر تعزیه نبود، ما این گوشه‌ها را نداشتیم.

او افزود: مثلاً گوشه‌ای به نام «راک» داریم که مختص حضرت عبدالله، فرزند امام حسن (ع)، بوده و حتماً باید با همان گوشه اجرا می‌شده است. از این نمونه‌ها در موسیقی ایرانی بسیار داریم و این دو حوزه از هم وام گرفته‌اند و اگر تعزیه نبود، مطمئناً بسیاری از گوشه‌های موسیقی ایرانی از بین می‌رفت.

اعتباری درباره تجربه شخصی خود در این حوزه گفت: خودم در تعزیه اجرا نداشته‌ام، اما تدریس آواز به نوحه‌خوان‌ها و کسانی را که تعزیه کار می‌کردند انجام داده‌ام و گوشه‌هایی را که نیاز داشتند با آن‌ها کار کردم. همچنین قطعاتی بر اساس موسیقی و ملودی‌های ایرانی ضبط کرده‌ام. از جمله اثری درباره حضرت علی‌اصغر (ع) با استاد مجتبی حبیبی که با گوشه‌های سنتی و تنظیم پاپ سنتی اجرا شد و اثری دیگر با استاد علم در دستگاه چهارگاه؛ چراکه چهارگاه و همایون از دستگاه‌هایی هستند که در موسیقی تعزیه بسیار استفاده می‌شوند. زیرا هم حال و هوای حماسی دارند و هم غم را منتقل می‌کنند.

او درباره تأثیر برگزاری برنامه‌هایی مانند «خیمه هنر» که تا پایان دهه دوم محرم اجرا شد، گفت: این برنامه‌ها می‌توانند بسیار تأثیرگذار باشند، به شرطی که آکادمیک شوند؛ یعنی فقط به تاسوعا و عاشورا محدود نباشند. ما باید در طول سال مداحان، تعزیه‌خوان‌ها و نوحه‌خوان‌ها را جمع کنیم و به آن‌ها آموزش بدهیم. خواننده باید درست بخواند، به صدایش فشار نیاورد و گوشه‌ها را بشناسد. نوازنده ترومپت هم باید بداند چه گوشه‌ای را در چه زمانی اجرا کند تا تأثیرگذاری بیشتری داشته باشد.

اعتباری تاکید کرد: تا آموزش ندهیم، این فعالیت‌ها فقط در همان چند روز محرم باقی می‌ماند و تأثیرگذاری آن کم خواهد بود. من همیشه به دوستان گفته‌ام که برای مداحان و کسانی که تعزیه می‌خوانند، رایگان آموزش می‌دهم. ما باید برای نوازندگان و خوانندگان مراسم تعزیه، مداحی و همه برنامه‌های مرتبط با امام حسین(ع)، چه در خانه، چه در هیئت و چه در تلویزیون، آموزش رایگان در نظر بگیریم.

این مدرس موسیقی افزود: نباید استاد مداحی داشته باشیم که نداند سیگار و قلیان برای صدا ضرر دارد. متأسفانه این روزها باب شده که می‌گویند سیگار و قلیان صدا را دورگه می‌کند، در حالی که این بدترین چیز برای یک خواننده است. همه پزشکان حنجره در دنیا این موضوع را تأیید می‌کنند. زیبایی صدا با تکنیک به دست می‌آید، نه با آسیب زدن به حنجره. این مسائل باید آموزش داده شود و من خودم همیشه گفته‌ام هر طور باشد، رایگان در خدمت این عزیزان هستم.

او درباره مهم‌ترین نقد خود به اجراهای آیینی نیز گفت: مطمئناً مهم‌ترین مشکل این است که خواننده و نوازنده آموزش ندیده‌اند. وقتی نوازنده بدون شناخت، در دستگاه ماهور یا دستگاه‌های دیگر اجرا می‌کند، طبیعی است که از ظرفیت واقعی موسیقی ایرانی و موسیقی آیینی به‌درستی استفاده نمی‌شود.

اعتباری در ادامه درباره مهم‌ترین ضعف اجراهای آیینی اظهار کرد: ماهور، دستگاهی است که حال و هوای شادتری نسبت به بسیاری از دستگاه‌های دیگر دارد و نباید گوشه‌ای را اجرا کرد که شادی آن بیشتر شود. در همین دستگاه ماهور هم می‌توان به‌ راحتی گوشه دشتی، درآمد یا دیلمان را اجرا کرد؛ گوشه‌ای که تأثیرگذاری بیشتری داشته باشد. خواننده باید بداند در هر موقعیت چه گوشه‌ای را بخواند. الان بسیاری از مداح‌های ما اشعار مربوط به امام حسین (ع) را با یک شیوه اجرا می‌کنند؛ مثلاً شعر «این حسین کیست که عالم همه دیوانه اوست» را می‌توان به دو شکل متفاوت خواند. من همین شعر را با دو مدل اجرا کرده‌ام تا نشان بدهم خواننده باید بداند چه گوشه‌ای را انتخاب کند. این همان آموزشی است که باید به این عزیزان داده شود تا تأثیرگذاری اجراهایشان بیشتر شود.