خط‌شکنی «اعتراض»، «قرمز» و «سگ‌کشی» در دهه دوم/ وقتی سیاست و جنگ گره خورد

به نقل از ایرنا، دهه هفتاد به واسطه تحولات ساختاری و سیاسی دهه مهمی در جامعه ایران و به خصوص جشنواره فیلم فجر محسوب می‌شود. در این دهه آثار فیلمسازان درباره جنگ در گونه دفاع مقدس به جشنواره سرریز شده بود و بخش مهمی از ادوار به این گونه اختصاص یافت.

در این دهه تغییرات سیاسی در ساختار دولت، باعث بروز و ظهور فیلم هایی خط شکن شد که «اعتراض»، «قرمز»، «سگ‌کشی» و.. بخشی از آنها بودند.

یازدهمین دوره؛ «از کرخه تا راین» و معرفی نسلی تازه

این دوره با تغییراتی در روند خود مواجه بود، جلسات پرسش و پاسخ با حضور عوامل فیلم و خبرنگاران حوزه سینما، در ایام جشنواره برگزار شد که شور و حالی متفاوت به آن بخشید؛ همچنین برای اولین بار، عزت‌الله انتظامی از گروه بازیگران به عنوان عضوی از هیات داوران در بخش اصلی انتخاب شد.

در این دوره، فیلمسازان که از دل جنگ آمده بودند، حس و حال برجای مانده از آن دوران را در آثار خود به تصویر کشیدند، یکی از آنها،‌ اثر چهره‌ی جدید سینمای آن سال یعنی ابراهیم حاتمی‌کیا، «از کرخه تا راین» ساخته شد و سیمرغ بلورین بهترین فیلم را از آن خود کرد.

او برای دومین سال متوالی این جایزه را دریافت می‌کرد. این فیلم، علی دهکردی را به سینما معرفی کرد و همچنین بازی درخشان هما روستا مورد استقبال قرار گرفت. جایزه‌ بهترین کارگردانی نیز نصیب سیروس الوند شد که به فیلم «یکبار برای همیشه» تعلق گرفت. داریوش مهرجویی دومین سیمرغ خود را در بخش فیلمنامه برای اثر «سارا» دریافت کرد.

فاطمه معتمدآریا برای دومین سال متوالی، نامزد و برگزیده شد اما این بار برای بهترین نقش اول زن، همچنین سیمرغ بهترین بازیگر نقش اول مرد نیز به فرامرز قریبیان اعطا شد.

در این دوره، «فیلم افعی» بهترین فیلم اکشن ایرانی بود اما به دلیل کپی‌برداری از فیلم آمریکایی «رمبو» با انتقادات فراوان مواجه شد. همچنین به موسیقی فیلم «از کرخه تا راین» ساخته مجید انتظامی، هیچ سیمرغی تعلق نگرفت.

دوازدهمین دوره؛ هیچ فیلمی بهترین نشد

در این دوره، عباس کیارستمی جزو اعضای هیات داوران بخش اصلی بود و جمع داوران متشکل از سیدمهدی شجاعی، جواد شمقدری، مجید مجیدی و فریدون ناصری بود که طیف متنوعی را تشکیل می‌داد.

در جامعه تغییراتی به وجود آمده بود که از چشم فیلمسازان آن سال، دور نمانده بود. فیلم «همسر» اثر مهدی فخیم‌زاده که بسیار مورد توجه قرار گرفت و نشان از تغییر ذائقه مخاطب به سمت مسائل مدنی‌تر بود و در این فیلم به تغییرات اجتماعی از جمله حضور زنان در حوزه کاری و شغلی می پرداخت.

فاطمه معتمدآریا برای سومین سال پیاپی، نامزد و برای دومین بار برگزیده‌ بهترین بازیگر نقش اول زن برای فیلم «همسر» شد. همچنین عزت‌الله انتظامی در این دوره، دومین سیمرغ خود را برای فیلم «روز فرشته» دریافت کرد.

در این دوره، بخش بین‌المللی جشنواره، جذابیت منحصربه فردی داشت؛ «نخستین کنگره‌ بین‌المللی فیلم‌سازان مسلمان» در «خانه‌ سینما»، «سینمای ژاپن و ادبیات»، «گودزیلا از آغاز (ژاپن)» و «سینما و هنر رزمی» در این دوره برگزار شدند و آثار برگزیده ژاپنی، بسیار مورد استقبال طرفداران آن قرار گرفت.

پس از چندین دوره، هیچ یک از فیلم‌ها برنده‌ جایزه‌ «بهترین فیلم» نشد اما به ۲ فیلم «حماسه مجنون» اثر جمال شورجه و «تیک تاک» اثر محمدعلی طالبی، جایزه‌ ویژه‌ هیات داوران تعلق گرفت.

حضور احمدرضا درویش در نشست خبری

دست پر از سیمرغ «روز واقعه» در دوره سیزدهم

پس از یازده دوره، سیدمحمد بهشتی از دبیری جشنواره کناره‌گیری کرد و مهدی فریدزاده، دبیری سیزدهمین دوره‌ جشنواره را برعهده گرفت. این دوره، مصادف با ماه مبارک رمضان بود که در پوستر جشنواره نیز نمایان شد.

بیشترین جوایز این دوره، به فیلم‌های «روز واقعه» اثر شهرام اسدی، «پری» اثر داریوش مهرجویی، «روسری آبی» اثر رخشان بنی‌اعتماد و «کیمیا» اثر احمدرضا درویش رسید. خسرو شکیبایی برای دومین بار، برگزیده‌ بهترین بازیگر نقش اول مرد شد.

در این دوره، یکی از آثار مهم سینما، درباره‌ عاشورا خلق شد، فیلم «روز واقعه» به قلم بهرام بیضایی و ساخته شهرام اسدی که برگزیده‌ پنج بخش جشنواره، از جمله برنده‌ جایزه‌ «بهترین فیلم» بود. همچنین فیلم«پری» اثر داریوش مهرجویی، سیمرغ بهترین کارگردانی به آن اعطا شد و علی مصفا برای بازی در این فیلم برگزیده بهترین نقش مکمل مرد شد.

مینا لاکانی با وجود رقیبانی چون فاطمه معتمدآریا، نیکی کریمی و بیتا فرهی توانست سیمرغ بهترین بازیگر نقش اول زن را از آن خود کند.

یکی از آثار مورد انتظار این دوره، فیلم «بازمانده» به کارگردانی سیف‌الله داد بود که به جشنواره نرسید. از اتفاقات مهم دیگر، تولید آثار سینمایی در حوزه‌ «کودک و نوجوان» بود که شامل فیلم‌های «اتل متل توتوله»، «الو الو من جوجوام»، «پاتال و آرزوهای کوچک»، «سفر جادویی»، «مدرسه‌ی پیرمردها»، «گربه‌ی آوازخوان» و «گلنار و کلاه‌قرمزی و پسرخاله» بود.

در این دوره، تولید پنجاه و چهار فیلم در کارنامه سینمای ایران ثبت شد.

رنگ متفاوت «لیلی با من است» در دوره چهاردهم و نگاه‌ها به سوی «بازمانده»

قرعه‌ دبیری این دوره از جشنواره به نام عزت‌الله ضرغامی افتاد. برای اولین بار برگزیدگان جشنواره جایزه‌ خود را از دستان بزرگان سینما، همچون داود رشیدی، علی نصیریان، عزت‌الله انتظامی و احمدرضا درویش گرفتند. تقارن جشنواره با شب‌های قدر موجب شد جشنواره در هفته اول اسفندماه برگزار شود.

در این دوره، سینمای دفاع مقدس به شدت پررنگ بود. فیلم «بازمانده» اثر سیف‌الله داد که در دوره‌ گذشته ناکام ماند بود، خود را به جشنواره رساند. بیشترین جوایز به فیلم‌های «پدر» اثر مجید مجیدی، «بازمانده» اثر سیف‌الله داد و «غزال» مجتبی راعی تعلق گرفت.

همچنین مهدی فقیه با فیلم‌های «غزال»، «قله‌ی دنیا»، «آخرین مرحله»، «لیلی با من است» و «سفر به چزابه» در جشنواره حضور یافته بود که پرکارترین بازیگر و محمدرضا علیقلی با آهنگسازی برای نه فیلم، پرکارترین آهنگساز آن دوره شناخته شد. مجیدی در این دوره، اولین سیمرغ خود را برای فیلم «پدر» گرفت.

همچنین در این دوره، سینما با آثاری چون «لیلی با من است» از نگاه سیاه و سفید خود فاصله گرفت و نشان داد می‌توان همچون قهرمان این فیلم با زبان طنز و نگاهی انسانی‌تر به مفاهیم مقدس نگریست.

فیلم «ضیافت» ساخته مسعود کیمیایی با استقبال مخاطبان و طرفداران وی مواجه شد اما مورد توجه هیات داوران قرار نگرفت و درباره قصه و پایان‌بندی آن انتقاداتی مطرح شد. کیمیایی در این اثر، از نگاه همیشگی در فیلم‌هایش فاصله گرفته بود و سبک جدیدی در داستان و شخصیت‌پردازی خلق کرده بود اما به دلیل افت فیلم در نیمه دوم، فقط در بخش چهره‌پردازی نامزد شد.

پانزدهمین دوره؛ به نام «بچه‌های آسمان» و معرفی دو چهره

در این دوره، دبیر تغییر نیافت اما همچون دوره گذشته با تاخیر از ۲۲ بهمن برگزار شد، این در حالی بود که سینمای ایران، ۲ ماه پیش کارگردان خود علی حاتمی را از دست داده بود.

این دوره، برای اولین بار اختتامیه‌ جشنواره به صورت زنده از شبکه‌ دو سیما پخش شد، همچنین در این سال سایت اینترنتی جشنواره تاسیس شد.

از آثار برجسته این دوره، فیلم «بچه‌های آسمان» اثر مجید مجیدی، «لیلا» اثر داریوش مهرجویی، «کیسه برنج» اثر محمدعلی طالبی، «سینما سینماست» اثر ضیاءالدین دری، «سلطان» اثر مسعود کیمیایی و... است که مجیدی، سیمرغ بهترین فیلم را از آن خود کرد.

در فیلم اولی‌ها، نام‌هایی چون محمدحسین لطیفی، رفیع پیتر، سعید سهیلی و پرویز شهبازی به چشم می‌خورد که هریک در دوره‌های بعد، از فیلمسازان به نام سینما و تلویزیون شدند.

اکبر دودکار، جمشید هاشم‌پور، حسین خانی‌بیک، کاظم هژیرآزاد، فخرالدین صدیق‌شریف و فریبرز عرب‌نیا هریک با سه فیلم، در جشنواره حضور پیدا کرده بودند. رضا ناجی در «بچه‌های آسمان» به عنوان بهترین بازیگر غیرحرفه‌ای برگزیده شد.

همچنین در این دوره، ۲ چهره جدید، لیلا حاتمی در فیلم «لیلا» و هدیه تهرانی در فیلم «سلطان» به سینما معرفی شدند که لیلا حاتمی، دیپلم افتخار دریافت کرد.

در اختتامیه‌ جشنواره، بیانیه هیات داوران توسط جهانگیر الماسی قرائت شد و در آن به این نکته اشاره شده بود که با وجود آثار برجسته این دوره اما بسیاری از آثار فاقد استانداردهای هنر نمایش در جهان آن روز بودند.

بهروز افخمی در کنار مصطفی عقاد؛ فیلمساز سوری-آمریکایی

شانزدهمین دوره؛ گرد و خاک در «آژانس شیشه‌ای»

این دوره از جشنواره با دبیری سیف‌الله داد برگزار شد و هیات داوران بخش اصلی جشنواره برای اولین بار متشکل از یک جمع تمام سینمایی بود که عزت‌الله انتظامی، کیومرث پوراحمد، احمدرضا درویش، فرشته طائرپور و مجید مجیدی در آن حضور داشتند. فرشته طائرپور اولین زن عضو هیات داوران جشنواره فجر بود.

فیلم «آژانس شیشه‌ای» در این دوره، با ۱۴ نامزدی و دریافت ۹ سیمرغ رکورد زد و به نماد سینمای معترض تبدیل شد.

همچنین دروازه‌های جشنواره به روی جهان باز شد و زین پس بخش بین‌الملل به صورت رقابتی برگزار شد؛ در این بخش نام کارگردان‌هایی چون رخشان بنی‌اعتماد در فیلم «اردیبهشت»، داریوش مهرجویی در فیلم «درخت گلابی» به چشم می‌خورد که در بخش اصلی بازیگر نوجوان آن گلشیفته فراهانی با ۱۴ سال برگزیده بهترین بازیگر نقش اول زن شد. داوری این بخش به عهده‌ چهره‌های مطرح اروپایی و آسیایی آن روز بود.

در این دوره، ۲ چهره جدید به سینمای ایران معرفی شدند؛ انیس شکوری در فیلم«درخت جان» و بیتا بادران در فیلم «آژانس شیشه‌ای» که هر ۲ به ترتیب برگزیده بهترین بازیگر نقش اول و دوم زن شدند. شکوری و بادران در اولین بازی خود رقیبانی چون گلاب آدینه، نیکی کریمی، فاطمه معتمدآریا و ویشکا آسایش را پشت سر گذاشتند.

در این دوره، سیمرغ «بهترین فیلم از نگاه تماشاگران» به جشنواره اضافه شد و فیلم «آژانس شیشه‌ای» برگزیده آن شد. امسال نیز هیات داوران در اختتامیه جشنواره، بیانیه خود را قرائت کردند که بر لزوم توجه به سینمای دفاع مقدس تاکید داشتند.

تصویر برجسته و متفاوت زنان در آثار دوره هفدهم

کیانوش عیاری، یدالله صمدی، احمدرضا درویش، داوود میرباقری و فرهاد مهران‌فر اعضای هیات داوران تمام سینمایی این دوره را تشکیل می‌دادند. در این دوره، بزرگداشتی برای خسرو شکیبایی برگزار شد که خود به دلیل حضور در صحنه فیلمبرداری در آن حضور نداشت.

«قرمز» اثر فریدون جیرانی، «دختری با کفش‌های کتانی» اثر رسول صدرعاملی، «دو زن» اثر تهمینه میلانی، «مصائب شیرین» اثر علیرضا داودنژاد، «شیدا» اثر کمال تبریزی و «روبان قرمز» اثر ابراهیم حاتمی‌کیا، فیلم‌های مورد توجه این دوره بودند. مجید مجیدی که با فیلم «رنگ خدا» در جشنواره حضور داشت، نامزدی فیلم «بچه‌های آسمان» در اسکار اعلام شد و این اولین نامزدی ایران در اسکار بود.

همچون سال گذشته نام ایرانیان در میان برگزیدگان بخش بین‌الملل به چشم می‌خورد. به آثار این دوره‌ جشنواره، در همه بخش‌ها دیپلم افتخار به تمامی بازیگران فیلم‌ها داده شد.

فیلم‌های «قرمز»، «دو زن» و «دختری با کفش‌های کتانی» در این دوره، امکان ساخت‌شان فراهم شد و تصویری متفاوت از زنان ایرانی ارائه می‌دادند. هدیه تهرانی و محمدرضا فروتن از بازیگران اصلی فیلم «قرمز» از پدیده‌ها و ستارگان مورد توجه این دوره بودند.

هجدهمین دوره و رنگ و بوی خرداد ۷۶ در آثار جشنواره

سیف‌الله داد دبیری این دوره را برعهده داشت. بخش‌های جنبی به جشنواره افزوده شد که «سمینار گفتگوی تمدن‌ها» جزیی از آنها بود. این سمینار حضور فیلمسازان بزرگ جهان چون مصطفی عقاد از آمریکا، کوستا گاوراس از یونان، شوزوایچی یاما از ژاپن، مارکو مولر از ایتالیا، کریستف زانوسی از لهستان، رابرت ریشتر از سوئیس در ایران را به همراه داشت.

«اعتراض» اثر مسعود کیمیایی، «متولد ماه مهر» اثر احمدرضا درویش، «کودک و سرباز» اثر رضا میرکریمی، «عروس آتش» اثر خسرو سینایی، «میکس» اثر داریوش مهرجویی، «دست‌های آلوده» اثر سیروس الوند، «چشم‌هایش» اثر فرامرز قریبیان و «بوی کافور عطر یاس» از بهمن فرمان‌آرا از جمله فیلم‌های حاضر در این دوره هستند.

بهمن فرمان‌آرا به دنیای فیلمسازی بازگشته بود و با فیلم خود نگاهی فلسفی به مقوله مرگ و زندگی ارائه می‌داد که در بخش‌های بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر نقش دوم زن (رویا نونهالی) را برای فیلم خود کسب کرد. در این دوره تماشاگران ۲ فیلم «عروس آتش» و «متولد ماه مهر» را برگزیدند. همچنین دیپلم افتخار بازیگری به سلیمه رنگزن برای بازی در فیلم «عروس آتش» و حسین یاری برای بازی در فیلم«بلوغ» اعطا شد.

با توجه به اینکه هرسال تعدادی از بازیگران، موردتوجه هیات داوران قرار نمی‌گیرند؛ این دوره نیز بازی مهدی فتحی در فیلم «اعتراض» که بسیار موردتوجه اصحاب رسانه و مخاطبان قرار گرفته بود از این قاعده مستثنی نبود. بعدها وی در مصاحبه‌ای اعلام کرد:« داوران به من گفتند آنقدر بازی تو خوب بوده که نتوانستیم به آن سیمرغ بدهیم.»

بهرام بیضایی درحال دریافت جایزه از سیدمحمد خاتمی

نوزدهمین دوره؛ از اکران نشدن فیلم حاتمی‌کیا تا طغیان «سگ‌کشی»

هیات داوران این دوره، میزبان یک منتقد سینمایی بود و این تغییر در ساختار از اصول ماندگار شد. بخش جنبی «سمینار گفتگوی تمدن ها» در این دوره نیز برگزار شد.

فیلم‌های «سگ‌کشی» اثر بهرام بیضایی، «باران» اثر مجید مجیدی و «قطعه ناتمام» اثر مازیار میری در این دوره از جشنواره حضور داشتند که مجیدی جایزه‌ بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر نقش اول، حسین عابدینی در ۲۰ سالگی، را برای فیلم خود کسب کرد. مازیار میری توانست دیپلم افتخار کارگردانی و جایزه تقدیر از فیلمنامه که اثر کامبوزیا پرتوی بود را برای فیلم خود کسب کند.

آغاز و پایان این دهه از جشنواره با قلم بهرام بیضایی است که برگزیده‌ نگاه تماشاگران شد. ثریا قاسمی اولین سیمرغ خود را برای فیلم «مارال» در بخش بهترین بازیگر نقش اول زن کسب کرد.

فیلم «موج مرده» از ابراهیم حاتمی‌کیا با مخالفت روبه‌رو شد و به نمایش درنیامد اما نشست آن برگزار شد و حاتمی‌کیا با آوردن سکانس‌های حذف شده از فیلم خود، اظهار کرد دیگر فیلم جنگی نخواهد ساخت. در این دوره، «زیر نور ماه» به کارگردانی رضا میرکریمی، نخستین فیلمی بود که به زندگی یک طلبه پرداخته بود و جایزه‌ ویژه هیات داوران به آن تعلق گرفت.

در اختتامیه این سال، سیمرغی به نشانه سپاسگزاری به عطاءالله مهاجرانی وزیر پیشین ارشاد اعطا شد.

دوره بیستم؛ انصراف تقوایی از دریافت جایزه و درخشش «من ترانه ۱۵ سال دارم»

سیف‌الله داد، دبیری این دوره از جشنواره را به محمدمهدی عسگرپور سپرد. در بخش‌های جنبی، در کنار چهره‌ها از طراحان صحنه و لباس هم تجلیل شد.

در این دوره جشنواره، فیلم‌های «آرزوهای زمینِ» وحید موسائیان، «نامه‌های بادِ» علیرضا امینی، «شام آخرِ» فریدون جیرانی، «قارچ سمیِ» رسول ملاقلی‌پور، «مربای شیرینِ» مرضیه برومند، «بمانیِ» داریوش مهرجویی و «ایستگاه متروکِ» علیرضا رئیسیان حضور داشتند.

بهمن فرمان‌آرا با فیلم «خانه‌ای بر روی آب» توانست برای ۲ فیلم پیاپی، سیمرغ بهترین فیلم را کسب کند. حاتمی‌کیا با فیلم اجتماعی «ارتفاع پست» در جشنواره حضور داشت که بسیار مورد توجه قرار گرفت و برگزیده‌ نگاه تماشاگران شد.

این دوره فیلم «من ترانه ۱۵ سال دارم» اثر رسول صدرعاملی بیشترین سیمرغ را در بخش‌های کارگردانی، فیلم‌نامه، بازیگری و چهره‌پردازی کسب کرد. ناصر تقوایی برای فیلم «کاغذ بی‌خط» جایزه‌ ویژه هیات داوران را کسب کرد اما در اختتامیه با نامه‌ای انصراف خود را از دریافت آن اعلام کرد.

دهه هفتاد، دوران گذار و شکوفایی است، سینما از شعار به رویکرد رسیده است. همانطور که اشاره شد، حوزه موضوعات در فیلمسازی ایران روز به روز گسترده تر شد و کارگردان‌ها برای هر فیلم خود به سراغ سوژه‌ای نو و متفاوت می‌رفتند.

ابراهیم حاتمی‌کیا با فیلم‌هایی چون «از کرخه تا راین»، «خاکستر سبز»، «بوی پیراهن یوسف»، «آژانس شیشه‌ای» و «روبان قرمز» هم نبض احساسات مخاطب هم سیاست جامعه را در دست داشت. مجید مجیدی با کنار گذاشتن بازیگری و روی آوردن به فیلمسازی آثاری چون «بچه‌های آسمان» و «رنگ خدا» خلق کرد که سینمای ایران را به قله‌های جهانی و نامزدی اسکار رساند.

داریوش مهرجویی با سه‌گانه «سارا»، «پری»، «لیلا» و فیلم «درخت گلابی» نگاهی فیلسوفانه و مدرن به سینما تزریق کرد.

پرویز پرستویی با ایفای نقش‌های متفاوت از کمدی «لیلی با من است»، تا درام‌های عمیق چون «آژانس شیشه‌ای» و «روبان قرمز» به نماد بازیگری این دهه تبدیل شد.

خسرو شکیبایی که محبوبیت او از اواخر دهه شصت آغاز شده بود، در این دهه با فیلم‌های «یکبار برای همیشه»، «سارا» و «خواهران غریب» تثبیت شد. نیکی کریمی پرکارترین بازیگر زن این دهه بود که با کارگردانان به نام سینما کار کرد و چهره زن مدرن در عین حال رنج کشیده را در فیلم‌هایی چون «سارا»، «پری»، «بوی پیراهن یوسف» و «دو زن» به تصویر کشید. فاطمه معتمدآریا با بازی در فیلم‌های «روسری آبی»، «یک بار برای همیشه» و «هنرپیشه» توانایی خود را در نقش‌های جدی و طنز ثابت کرد.

در دهه شصت، سعی بر این بود که بازیگر محوری از بین برود اما در دهه هفتاد «ستاره سازی» احیا می‌شودد و مفهوم سوپراستار معنا می‌گیرد و سینما به سمت جذب مخاطب با چهره‌های محبوب رفت.

تحول جایگاه زن در این دهه از جشنواره رخ می‌دهد، «زن» از یک شخصیت به موتور محرک داستان‌ها تبدیل شد و فیلم‌ها باد جسارت و جدیت بیشتری دغدغه.های زنان را دنبال می‌کردند.

از سال ۷۶ به بعد، شاهد تغییرات موضوعی در فیلم‌ها هستیم و خط قرمزها جابجا می‌شوند به گونه‌ای که فیلم‌هایی با مضامین تند و تیز سیاسی و عاشقانه ساخته شدند که تا پیش از آن امکان ساخ‌تشان فراهم نبود.